ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ
Η ΙΕΡΑ ΠΟΛΙΣ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

Αρχαιότητα

Στην Αιτωλία, έζησαν από τα πολύ αρχαία χρόνια ένα μεγάλο πλήθος λαών - Προελληνικοί λαοί, Πρωτοαχαιοί, Αχαιοί, Δωριείς. Αυτό αποδεικνύεται κυρίως από τα αρχαία ερείπια και υπολείμματα, που υπάρχουν σε όλο τον τόπο, αλλά και από τα ονόματα του ποταμού Αχελώου και του παραπόταμου του Ινάχου, που περιέχουν τη ρίζα AKW(αχ) της Γραμμικής Β' - που σημαίνει νερό. Οι αρχαίοι αυτοί λαοί ασχολούνταν κυρίως με την κτηνοτροφία και τη γεωργία, ενώ οι σχέσεις τους με τη λιμνοθάλασσα ήταν περιέργως περιορισμένες κυρίως στην πειρατία και στις επιδρομές. Οι Αιτωλοί άλλωστε χαρακτηρίζονται "επιθετικοί, ληστρικοί, πολιτικά φιλόδοξοι, ατίθασσοι......".
 Μετά την ένδοξη παρουσία της Πλευρώνας και Καλυδώνας και των ηρώων και βασιλέων τους στους πρώϊμους Ελληνικούς αγώνες τόσο εκτός Ελλάδας (Αργοναυτική Εκστρατεία και Τρωικός Πόλεμος) όσο και εντός Ελλάδας (Εκστρατεία των Επτά επί Θήβαις) ακολουθούν πολλοί αιώνες κατά τους οποίους δεν έχουμε καμμιά πληροφορία για την Αιτωλία.
 Η Αιτωλία επανέρχεται στην ιστορική σκηνή κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, όταν ο ανταγωνισμός των Αθηναίων και Κορινθίων θα εμπλέξει στις επιχειρήσεις τις Ακαρνανικές και Αιτωλικές πόλεις.
 Οι Ακαρνάνες γενικά είναι σύμμαχοι των Αθηναίων, η Ναύπακτος επίσης σύμμαχος των Αθηναίων ενώ οι Αιτωλοί γίνονται από το 426 π.χ. και μετά σύμμαχοι των Κορινθίων και Σπαρτιατών λόγω της έχθρας τους προς τους Ναυπακτίους.
 Κατά το 426 συνασπισμένες δυνάμεις των Αιτωλών νικούν τους Αθηναίους, οι οποίοι είχαν προσπαθήσει να εισβάλλουν στην περιοχή τους.
 Αργότερα όμως Αιτωλοί μισθοφόροι προσλαμβάνονται από τους Αθηναίους κατά την εκστρατεία της Σικελίας.
 Η επόμενη εμφάνιση των Αιτωλών στην ιστορική σκηνή είναι περί το 400 π.χ. όταν συμμαχούν με τους Ηλείους, (τους οποίους θεωρούν συγγενείς τους φυλετικά) οι οποίοι δέχονται επίθεση των Σπαρτιατών. Ο Ηλειακός πόλεμος λήγει με καταστροφή των Ηλείων και των συμμάχων τους.
 Αποτέλεσμα αυτής της ήττας είναι η εγκατάσταση Αχαιών στην Καλυδώνα.
 Η προσπάθεια των Ακαρνάνων να καταλάβουν την Καλυδώνα το 389 π.χ. έφερε στην Αιτωλία τους Σπαρτιάτες υπό τον Αγησίλαο, οι οποίοι βοήθησαν τους Αχαιούς να αποκρούσουν τους Ακαρνάνες και να τους εκδιώξουν πέραν του Αχελώου. Σε αυτή την φάση οι Αιτωλοί συμμάχησαν πάλι με τους Λακεδαιμονίους.
 Μετά την νίκη των Θηβαίων επί των Σπαρτιατών στα Λεύκτρα το 371 π.χ. ο Επαμεινώνδας κατάφερε να προσελκύσει στην συμμαχία του τους Αιτωλούς και τότε δημιουργήθηκε το Κοινό των Αιτωλών.
 Το 369 π.χ. εκδιώκονται οι Αχαιοί και απελευθερώνεται η Καλυδώνα, η οποία επανέρχεται στην Αιτωλική ομάδα ενώ η νότια Αιτωλία αποκτά σημασία, γιατί από αυτήν μπορούν να περάσουν στην Πελοπόννησο οι Θηβαίοι αποφεύγοντας τον Ισθμό της Κορίνθου.
 Κατ’ αυτή την περίοδο φαίνεται, ότι ενισχύθηκαν και η Πλευρών και η Χαλκίς (στην θέση της σημερινής Βασιλικής, ανατολικά του ομώνυμου όρους- της σημερινής Βαράσοβας).
 Θυμίζουμε τις πέντε αιτωλικές πόλεις, που αναφέρονται στην Ιλιάδα, ότι έστειλαν πενήντα πλοία στην Τροία υπό τον Πλευρώνιο Θόα (Πλευρών, Καλυδών, Χαλκίς, Πυλήνη και Ώλενος).